Cyanobacteriën, beter bekend als blauwalgen, hebben er weer een streepje op hun kerfstok bij. Ze maken een slopend zenuwgif dat tot nu toe onopgemerkt was gebleven. Hetzelfde gif werd gevonden in de hersenen van Alzheimerpatiënten. Zijn die nare bacteriën misschien schuldig aan de geestelijke achteruitgang van miljoenen mensen?
De ziekte bleek te worden veroorzaakt door de consumptie van vliegende honden, het favoriete gerecht van de Chamorro’s. In de grote vleermuizen zat namelijk een venijnig gif, dat in hoge concentratie de zenuwen aantast. Met de Amerikanen kwamen de geweren, en daarmee werd het veel makkelijker om de beesten in de kookpot te krijgen. Nadat de vliegende honden in de jaren zeventig door overbejaging bijna uitgestorven waren, maakte de ziekte geen nieuwe slachtoffers meer.
Het gif waar het om ging heet bèta-N-methylamino-L-alanine, kortweg BMAA, en de vleermuizen maken het niet zelf. Ze krijgen het binnen door zaadaanhangsels te eten van de inheemse sagopalm. En ook die palm maakt dat gif niet zelf, ontdekte Cox in 2003. Het wordt oorspronkelijk geproduceerd door een cyanobacterie die nauw met de palm samenleeft. In de palm hoopte het gif zich op, in de vleermuizen zat weer honderd keer zoveel en bij de Chamorro-jagers liep de concentratie ten slotte zo hoog op dat ze er dood van gingen.
Paul Cox bleef samen met anderen onderzoek doen naar het giftige BMAA. Zouden ook andere cyanobacteriën het maken, vroeg hij zich af? In het vakblad Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS) van deze week presenteren Cox en zijn collega’s een alarmerende ontdekking: bijna alle soorten cyanobacteriën maken dit gif, en vaak niet zo weinig ook.
Cyanobacteriën, ook wel blauwalgen genoemd, komen overal in de wereld voor, soms in enorme hoeveelheden. Ze zijn vooral bekend van het fenomeen ‘algenbloei’, waarbij het water verandert in een groene soep. Dat ze gifstoffen kunnen maken was al bekend – daarom is zwemmen in de groene soep ook verboden – maar deze stof is een onverwachte, extra bedreiging.
BMAA is een aminozuur, een bouwsteen van eiwitten. In het lichaam wordt het gif in eerste instantie aan eiwitten gebonden of er zelfs bij ingebouwd als een normaal aminozuur. Pas wanneer die eiwitten weer worden verbrand, kan het in de hersenen terechtkomen, waar het de werking van de zenuwcellen in de war schopt en ze op termijn laat afsterven. Vandaar dat het gif langzaam werkt. En vandaar ook dat de vleermuizen konden rondvliegen met aanzienlijke hoeveelheden gif in hun lijf, zonder daar last van te hebben.
“Omdat cyanobacteriën aan het begin staan van veel voedselketens, is het waarschijnlijk dat ook mensen ver van Guam worden blootgesteld aan dit gif”, schrijven de onderzoekers. “En dat idee wordt gesteund door de ontdekking van BMAA in de hersenen van Canadese Alzheimerpatiënten.” Ze verwijzen hiermee naar eigen onderzoek van een paar jaar geleden. Negen overleden Alzheimerpatiënten hadden het gif in hun hersenen, veertien mensen die aan iets anders waren overleden niet. Vliegende honden en zaden van de sagopalm staan in Canada niet op het menu, dus waarschijnlijk hebben de Alzheimerpatiënten het gif direct of indirect van cyanobacteriën binnengekregen, stellen Cox en zijn medeauteurs.
Naar BMAA is in de hersenen van Alzheimerpatiënten nog weinig gezocht, omdat het gif tot 2003 alleen bekend was van de inheemse sagopalmen op Guam. Nu blijkt dat het gif overal ter wereld voorkomt, is het tijd om verder te kijken. Er zou ook gekeken moeten worden naar de concentraties BMAA in drinkwater, vissen en vee, vinden de onderzoekers. En zeker ook naar de grootschalige algenbloei in meren en oceanen, want de kans dat daar veel BMAA in het ecosysteem belandt, is groot. Uiteindelijk zouden blauwalgen wel eens een serieus deel van de hersenschade bij ouderen op hun geweten kunnen hebben.
Elmar Veerman
Paul Cox e.a.: “Diverse taxa of cyanobacteria produce ?-N-methylamino-L-alanine, a neurotoxic amino acid”, Proceedings of the National Academy of Sciences.
